Zelden was er zoveel controverse rond een mijnbouwproject. Al jaren botsen de plannen van het Australisch-Britse mijnbouwbedrijf Rio Tinto om in het westen van Servië lithium te gaan ontginnen, op protest. Tegenstanders claimen dat de ontginning grote milieuschade zou veroorzaken in de Jadar-regio. In 2024 kregen ze vanuit de wetenschap nieuwe munitie aangereikt om hun claims kracht bij te zetten. 

In de zomer van dat jaar verscheen namelijk in Scientific Reports, een vakblad uit de stal van Nature, een studie waarin stond dat in enkele rivieren in Jadar al verhoogde concentraties aan arseen, boor en lithium waren aangetroffen. De verontreiniging zou afkomstig geweest zijn van exploratieactiviteiten door Rio Tinto. Nog voor er sprake was van enige lithiumontginning, zou er dus al milieuschade zijn geweest, was de renedering. Dat strookte natuurlijk niet met de beweringen van het mijnbouwbedrijf en van voorstanders van het project dat de toekomstige ontginning op een zeer verantwoorde manier zou gebeuren. 

Dubieuze methodologie

Er kwam echter al gauw kritiek op de publicatie. Andere wetenschappers namen de gebruikte data en de gehanteerde methodologie op de korrel – de dataset zou te beperkt geweest zijn, en de methodologie dubieus. Zo waren de auteurs bijvoorbeeld niet vertrokken van een nulmeting van de stoffen in kwestie in het rivierwater. En in de data was er geen spoor van een incident uit 2014 waarbij afval van een gesloten naburige antimoonmijn zich tijdens een overstroming had kunnen verspreiden. 

Opmerkelijk: in oktober 2024 lieten de auteurs een correctie op hun artikel plaatsen in Scientific Reports. Daarin gingen ze echter niet echt in op de belangrijke punten van kritiek, zoals die hierboven, maar zetten ze eerder enkele slordigheden recht. 

De kritiek verstomde niet. Begin dit jaar besliste Scientific Reports dan maar om de paper in te trekken. Het vakblad motiveert dat met de uitleg dat er te weinig bewijs is voor milieuvervuiling veroorzaakt door exploratieactiviteiten. 

Onjuistheden

Peter Tom Jones, hoofd van het Instituut voor Duurzame Metalen en Mineralen (SIM²) van de KU Leuven, en fervent pleitbezorger van verantwoorde mijnbouw in Europa, juicht de intrekking toe. ‘Niet alleen de data en de methodologie laten te wensen over, er staan ook feitelijke onjuistheden in de paper. De verwerking van jadariet [het in Jadar aanwezige lithiumhoudende mineraal, red.] wordt verward met die van spodumeen [een ander lithiumhoudend mineraal, red.]. En er wordt beweerd dat mijnafval in natte omstandigheden zou worden opgeslagen, terwijl dit in droge condities zou gebeuren.’

Jones, die een jaar geleden een ophefmakende documentaire uitbracht over het mijnbouwproject, stelt zich ook luidop vragen bij de expertise van de auteurs van de paper. Die hebben vooral een achtergrond in de milieuwetenschappen. ‘Maar er zitten geen geologen of metallurgen tussen, wat toch vreemd is voor een artikel dat stevige claims maakt over de gevolgen van exploratie-, ontginnings- en verwerkingsactiviteiten. Het valt te vergelijken met een paper over een nieuwe behandeling voor hersenkanker waarbij er geen enkele oncoloog als auteur betrokken is.’ 

Volgens hem komt de intrekking echter te laat. Door het aanhoudende protest in Servië, dat ook sterk gepolitiseerd is, besliste Rio Tinto eind vorig jaar om het project in de koelkast te stoppen. ‘Het kwaad is geschied, de tegenstanders hebben gewonnen. En daar speelde dit kwalijke artikel zeker een rol in.’